I. Qui luật phát triển phôi thai:

1. Luật khái quát về sự phát triển phôi thai: " Tất cả phôi của sinh vật đều phát triển từ trứng và quá trình này tiếp diễn từ đơn giản đến phức tạp"

2. Luật về sự giống nhau phôi thai và phát triển phân kỳ: "Các phần khác nhau của cơ thể, giống nhau ở giai đoạn phôi thai sẽ phân hóa khác nhau theo yêu cầu hoàn toàn riêng biệt của giai đoạn trưởng thành"

- Chi trước và chi sau của phôi người khởi thủy giống nhau, sau phân hóa khác nhau thành bàn tay để nắm và bàn chân để nâng đở cơ thể.

- Da và sản phẩm của của da như lông, móng, sừng đều có chung nguồn gốc trong phôi

3. Luật vế tính di truyền các biến dị: "Các biến dị ở sinh vật gây ra do sự chọn lọc tự nhiên có thể thông qua trứng và tinh trùng di truyền tới thế hệ con cháu

- Hoa thụ phấn nhờ sâu bọ thường có kích thước tràng hoa phù hợp với chiều dài vòi của một vài loài bướm hoặc ong nhất định. Chọn lọc tự nhiên loại bỏ những hoa có tràng quá dài hay quá ngắn không phù hợp với bộ phận hút mật của sâu bọ và cũng đào thảy những sâu bọ có vòi hút mật không phù hợp. - Chọn lọc tự nhiên đào thải những sâu bọ có cánh dài và củng cố những tính trạng cánh ngắn hoặc không cánh để thích ứng với cuộc sống trên đảo có gió mạnh.

4. Luật về thích nghi độc lập của ấu trùng: " Sự thích nghi của ấu trùng với điều kiện sống, độc lập với cơ thể trưởng thành"

5. Luật sinh di tính: " Sự phát triển cá thẻ là một sự tập lại ngắn gọn sự phá triển loài"

- Sự phát triển của họ ngựa

- Cá voi trưởng thành không có răng và không có cô nhưng phôi cá voi cung có răng, có cổ, có cả chi sau và lông mao. Điều này chứng tỏ tổ tiên cá voi là một loài thú trên cạn. Tương tự rùa trưởng thành không có răng nhưng rùa con có răng

6. Luật về lặp lại: "Sự phát triển phôi của của động vật bạc cao lặp lại cấu tạo cơ quan thấy ở tổ tiên"

- Phôi của tất cả các loài động vật có xương sống, kể cả thú và người đều có dây sống, là bộ 'phận nâng đỏ cơ thể của các dạng thấp (cá lưỡng tiêm. cá tầm, cá phổi...) 

- Quyết thực vật hiện nay, các lá đầu tiên có gân và phiến lưỡng phân là đặc trưng của qyuyết thực vật cổ đại (Hoành).

- Cây trắc bách diệp (Thuyết orientalia) khi mới mọc thì là hình kim giống lá thông ở cây trưởng thành lá gồm những vảy chồng lên nhau, điều đó chứng tỏ tổ tiên của trắc bách diệp gần với thông (Hoành). 7. Luật về di truyền sinh và hoàn cảnh sinh (Hecken): " chỉ có những phát sinh do di truyền mới gây nên sự lập lại có trật tự những dấu hiệu của tổ tiên, sự phát sinh do hoàn cảnh phá hủy dấu hiệu lặp lại đó và các dấu hiệu này không được bảo tồn"

- Màng phôi và màng ngoài của ấu trùng ếch nhái và cá chỉ hoạt động ở giai đoạn phôi và biến đi ở giai đoạn trướng thành

8. Luật dị thời (Heterochronia): " Sự phát triển các bộ phận của phôi tiến hành không đồng thời, có bộ phận phát triển nhanh có bộ phận phát triển chậm"

- Trong quá trình phát triển phôi bào của chs, phôi bào nhỏ phát triển nhanh hơn phôi bào lớn.

- Trong quá trình phát triển phôi của lớp có hàm, vây lẻ hình thành trước vây chẳn (Kiên)

9. Luật về dị vị (Heterotopia): 'Sự thay đổi vị trí của cơ quan tùy thuộc sự phát triển không đồng đều của các bộ phận"

- ở bộ cá bơn (Pleuronectiformes) cá con có mắt nằm hai bên và bơi thẳng đứng như các loài cá khác. Sau đó chìm xuống đáy và tiếp tục phá triển nằm, một mắt dần chuyển sang cùng bên với mắt kia (phía trên) (Tiến).

10. Luật chủng phát sinh (Phyloembryogenesis): "Sự biến dị phôi thai có thề xuất hiện ở tất các giai đoạn phát . triển cá thể làm lệch hướng phát triển của thế hệ con so với hướng phát triển của các dạng họ hàng".

- Sự phát triển phôi thai của vảy bò sát, lông chim và lông thú có giai đoạn đầu giống nhau nối tiếp dần tiếp diễn theo hướng khác nhau.

- Cá quai (Belone) có hai hàm dài. Mới đầu cá con có hàm như mọi cá khác Sau đó, hàm dưới dài dần, rồi tới lượt hàm trên. Trong nhóm có xương cũng có một loại cá kìm (Hemirhamphus) cùng họ với cá quai, còn giữ hàm dưới dài và hàm trên rất ngắn, giống như giai đoạn phát triển nửa chừng của cá gai (Tiến).

II. Luật phát triển cơ quan:

1 Luật về tăng cường chức năng (Xevesov): " Nếu có sự thay đổi điều kiện sống có tính chất dài hạn bền vững và di truyền lại cho thế hệ sau, đồng thời có sự thay đổi tương ứng của cấu tạo cơ quan”.

- Sự phân hóa tiến bộ của phổi Ô các lớp có xương sống khi di chuyển từ đời sống nửa ở nước sang hoàn toàn ở cạn (Tiến).

 2. Luật về biến đổi chức năng (Dorn): "Mỗi cơ quan có nhiều chức năng chính. Khi môi trường sống thay đổi, chức năng chính có thể yếu đi cà chức năng phụ sẽ trở thành chức năng chính.

- Tổ tiên cá voi và thú chân vịt có chi với chức năng chính là đi và chức năng phụ là bơi. Khi con vật chuyển sang ở nước, chức năng bơi trở thành chủ yếu (Tiến).

- Tràng hoa ở các cây có hoa được tạo thành bởi những lá mà chức năng quang hợp đã thay đổi thành chức năng hấp dẫn sâu bọ (Hoành).

3. Luật thay thế chức năng (Xevecsov): "Trong quá trình tiến hóa, cơ quan có thể thay thế hẳn chức năng cũ bằng chức năng mới".

- Nòng nọc hô hấp trong nước bằng mang nhưng khi biến thành ếch lại hô hấp trong không khí bằng phổi (Tiến).

- Đôi cánh tiêu giảm của đà điểu không còn chức năng bay mà có tác dụng như cánh bướm hứng gió tăng tốc độ khi chạy. Đôi canh tiêu giảm của chim cụt đảm chức năng mới là giúp bơi lội.

4. Luật về mở rộng chức năng (Plate): "Trong điều kiện sống mới, cơ quan của thế hệ sau có thể có thêm chức năng mới"

- Chức phận tiết sữa ở lớp có vú là do số lượng ống tiết dưới da tăng thêm.

- Số lượng phế nang trong phổi của động vật có xương sống ở cạn cũng tăng thêm ăn dần trong quá trình phát sinh chủng loại.

- Sự biến đổi về cấu tạo tim của các lớp động vật có xương sống (2 ngăn, 3 ngăn, 4 ngăn)

- Sự tăng cường chức năng co cơ là do kết quả sự thay thế cơ trơn bằng cơ van.

5. Luật về cố định "pha ": "Nếu chức năng của cơ quan chia thành nhiều pha nối tiếp nhau, một -pha nào đo có thể có ý nghĩa của chức chức năng chủ yếu và các pha khác mờ đi"

- Sự di chuyến của thú gồm pha đi, chạy và phi. Tùy hoàn cảnh sinh hoạt từng loài mà pha này trội hơn pha khác, gây sự chuyển cách đi từ bàn chân sang đi bằng đốt và đốt ngón.

- Đi, chạy, lũi, leo trèo, bơi, lặn ... là những hình thức di chuyển khác nhau của các loài chim.

6. Luật về biến đổi cơ quan (Darwin): "Nếu sự thay đổi điều kiện sống ngắn hạn thì sự thay đổi chúc năng cơ quan có tính chất tạm thời. Nếu sự thay đổi điều kiện sống kéo dài thì sự thay đổi chức năng cơ quan có tính chất bền vững và duy trì tới các thế hệ sau; điều này dẫn tới sự thay đổi cấu tạo cơ quan tương ứng với sự thay đổi ngoại cảnh"

- Sự biến đổi của vây chẳn ở loài cá tổ tiên ếch nhái thành chi 5 ngón ở ếch nhái cổ khi con vật chuyển từ đời sống dưới nước lên cạn

7. Luật về sự thay thế cơ quan (Kleinenberg): "trong quá trình tiến hóa, cơ quan cũ tự hủy đi và thay thế bằng cơ quan mới"

- Dây sống ở nhóm có dây sống thấp được thay thế bằng cột sống ở nhóm có dây sống cao và cột sống khởi thủy chất sụn (cá miệng tròn) được thay thế bằng cột sống chất xương (cá xương)

8. Luật về tương quan cơ quan (Cuvier): "Vị trí và cấu tạo các cơ quan khác nhau trong cơ thể, thể hiện mối tương quan với nhau có tính qui luật”. Do tương quan này mà sự thích nghi của động vật với điều kiện sống nhất định không chỉ ảnh hưởng tới riêng một cơ quan nào mà tới hàng loạt cơ quan khác nhau.

- Vịt trời cánh dài nhưng chân mảnh

- Vịt nhà cánh ngắn nhưng chân to

9. Luật về tương tự cơ quan: "Dưới tác dụng của điều kiện sống giống nhau sẽ hình thành chức năng giống nhau, không lệ thuộc vào cấu tạo và nguồn gốc cơ quan"

- Phổi của các loài có xương sống ở cạn và khí quản sâu bọ ở cạn có cùng chức năng nhưng cấu tạo và nguồn gốc khác nhau (Tiến)

- Ngà hải mã là biến dạng của răng nanh, ngà oi là biến dạng của răng cửa nhưng trông chúng giống nhau.  

10 Luật về tương đồng cơ quan: "Các cơ quan có cùng nguồn gốc, xây dựng theo một kế hoạch, sẽ có cùng vị trí trên cơ thể con vật"

- Tuyến nọc độc của rắn tương ứng với tuyến nước bọt; vòi hút của bướm cùng nguồn với đôi hàm dưới của côn trùng; chân hàm rets là biến dạng của chi; gai xương rung, tua cuốn của đạo Ha lan là biến dạng của lá; cánh hoa hồng là biến dạng của bộ nhị.

III. Phát triển cá thể:

1. Luật về tác động tới giao tử qua cơ thể bố mẹ: "Điều kiện sống của cơ thể bố mẹ trong thời kỳ chín của tế bào sinh dục ảnh hường tới thế hệ con sau này"

- Con đực cần nhiều thức ăn acid và protein; con cái cần nhiều thức ăn kềm và glucid  

- Gấu nuôi trong vườn bách thú hiếm có con (Hoành) 

2. Luật về tác động của phôi qua cơ thể bố mẹ: "Cơ thể sinh vật chỉ phản ứng với tác động của sự thay đổi điều kiện trong thời kỳ sinh trưởng và phát triển"

-Sự chăm sóc cơ thể mẹ trong thời kỳ mang thai rõ ràng ảnh hưởng tới sự phát triển con (Tiến). 

3. Luật vế biến thái đi lên (Apomorphosis): "Nếu sự thay đổi điều kiện môi trường thuận lợi, cơ thể sẽ có những thay đổi tổ chức tiến bộ về mặt hình thái, sinh lý làm sức sống được nâng cao thêm một bước"

- Sự biến đổi chi trước của tổ tiên loài người thành bàn tay; biến đổi của cơ thể chim và thú so với cơ thể bò sát.

4. Luật về thích nghi hẹp (Allomorphosis): "Cơ thể sinh vật có thể thích nghi với điều kiện sống nhất định mà không có sự nâng cao vè mặt tổ chức và tăng cường sinh lực nói chung"

- Sự thích nghi của các loài thú (dơi, cá voi, gấu...) với các cách vận chuyển khác nhau không ảnh gì tới mức độ tổ chức chung.

5. Luật về thoái hóa: "Quá trình phát triển tiến hóa cơ thể không những do sự thay đổi tiến bộ về chức năng và cấu tạo của cơ quan mà còn do sự thay đổi thoái bộ của các cơ quan khác"

6. Luật về tiến hóa một chiều (Dollo): "Cơ thể sinh vật hoặc toàn phần hoặc một phần không thể trở lại thành trạng thái trước của tổ tiên"

- Chi bơi chèo của cá voi không thể trở lại trạng thái trước của tổ tiên.

- Ngư long, cá voi không thể quay lại trình độ tổ chức của cá mà vẫn giữ nguyên đặc điểm của bò sát và thú.

IV. Phát triển loài:

1.Luật về thích nghi phóng xạ (Kovalievski và Osborn): "Trong những điều kiện sống thuận lợi, nhóm động vật bắt đầu sinh sản mạnh mẽ và khuếch trương tới nơi ở mới có điều kiện sống mới, thế hệ con sống ở những điều kiện sống mới sẽ phát sinh cơ quan, về cấu tạo và chức năng, khác cơ quan gốc của bố mẹ"

- Tổ tiên thú là một loài thú nhỏ có chi 5 ngón. Sau đó khuếch trương và thích nghi với điều kiện sống khác nhau, hình thành bộ thú hiện đại (Tiến).

2. Luật phát sinh từ những dạng tổ tiên chưa chuyên hóa (E. Cope): "Các nhóm sinh vạt mới thường không bắt nguồn từ những tổ tiên đã chuyên hóa cao độ mà lại thường phát sinh từ những nhóm tương đối chưa chuyên hóa"

- Động vật có vú không ra đời từ bò sát bậc cao mà từ bò sát cổ.

3. Luật về tăng cường chuyên hóa (S.Depere): "Khi một nhóm đã bước vào con đường chuyên hóa thì trong quá trình phát triển tiếp theo nó sẽ ngày càng chuyên hóa sâu hơn"

4. Luật về song hành: "Nếu động vật có cùng nguồn gốc, đã sống trong những điều kiện khác nhau, lại trở về điều kiện sống giống nhau, các thế hệ sau sẽ có nhưng thích nghi mới thống nhất với môi trường đó"

- Nhiều loài cá khác loài, khác giống sống trong biển sâu đều có cơ quan chiếu sáng.

5. Luật về đồng qui: "Hai loài sinh vật có nguồn gốc thật khác nhau, nếu sống chung trong cùng điều kiện, sẽ có cấu tạo gần giống nhau”

(Nguồn: Đại học Cần Thơ)